حکم:

سندی مانند فرمان شاه ، رقم(شاهزاده)، که غیر از این دو گروه صادر می نمایند.

نوعی از فرامین است که از درجه اهمیت کمتری برخورداراست ، منظور نظر احکام کم اهمیت اداری است . احکام درزمان صفویه ظاهر بدون طغرا بوده است . اما درپایان احکام دوران صفویه نوشته می شد . مستوفیان عظام ، دیوان اعلی ، رقم این دستخط عطیه، را در ارقام خلود، ثبت نمایند. پس حکم دارای چنین خصوصیاتی است . ازدوران صفویه به احکام شرعی که توسط قاضی دارالسلطنه صادر می گشت حکم می گفتند که معمولا این احکام در دعاوی صادر می گشت . در دوران قاجاریه رقم منحصرا به اوامر و مخاطبات کتبی ولیعهد و شاهزادگان فرمانفرمائی و حکمرانی داشتند اطلاق می گردید دراین زمان اصطلاح حکم مترادف با رقم به کار می رفت .

رقم :به لحاظ لغوی معنای حکم وفرمان می دهد. درزمان صفویه فرامین پادشاهان اعم از کتبی یا شفاهی وبه احکام شاهزادگان وماموران عالیرتبه دولت عموما رقم گفته می شده است .

تقسیم بندی رقم:

۱.رقم خلعت                                   ۲. رقم تیول                        ۳.رقم مواجب

این کارکرد دوران صفویه است .

درزمان افشاریه درمجموع (کلا) به فرامین رقم گفته می شد اما در دوران قاجاریه رقم به احکامی (دستورات و خطابه هائی اطلاق می شد که از جانب ولیعهد و شاهزادگان بزرگ ایلات و حکام صدورمی یافت ، معمولا در رقم هائی که برای اعطای حکومتها و مشاغل صادرمی گشت درابتدا طغرای حکم والا شد می آمده است وبه مهر ولیعهد یا شاهزادگان می رسید و با لفظ آنکه آغاز می شدند.  محمدعلی میرزا : اگر میرزا پس از نام بیاید نشان داده می شود فرد شاهزاده است . اما اگر میرزا قبل از اسم آورده شود یعنی شخصی با سواد مثلا کاتب اسث

 به گزارش روابط عمومی مرکز اسناد وکتابخانه ملی فارس دکتر رنجبر رئیس مرکزاسناد و کتابخانه ملی فارس نیز با بیان اینکه با زبان اسناد در برابر جعل نام خلیج فارس باید ایستاد ، خاطرنشان کرد ، اسناد مربوط به نیم قرن گذشته که در آرشیو  ملی ایران موجود است نشان از ایرانی بودن خلیج فارس دارد.

در همایش علمی ، فرهنگی وهنری خلیج فارس از پارس تا فارس چند نفر از استادان دانشگاه در بخشهای باستان شناسی خلیج فارس پیش از تاریخ ، حوزه نفوذ فرهنگ ایران در خلیج فارس بر اساس یافته های باستان شناسی، دوره تاریخی نام خلیج فارس از واقعیت تا تحریف سیاسی ، قدمت حضور پارسیان در خلیج فارس و اقیانوس هند، مردم شناسی خلیج فارس به ارائه اسناد و یافته ها و نتایج تحقیقات و مطالعات موجود پرداختند.

همچنین نمایشگاه صیانت از نام خلیج فارس  در حاشیه این همایش برگزار شد و در آن 50 سند با نام خلیج فارس و گزیده ای از اسناد آرشیو ملی که حکایت از قاطعیت ایرانیان در حفظ و صیانت نام خلیج فارس دارد در قالب 35 نقشه وسند تاریخی به نمایش گذاشته شد .

قدیمی ترین اسناداین نمایشگاه مربوط به سال 1321 هجری قمری است .

بیانیه دکتر صلاحی به مناسبت روز ملی خلیج فارس

ضرورت اختصاص روزی برای خلیج فارس، بر هیچ فرد دغدغه مند وطن دوست و بر هیچ وجود حقیقت جویی پوشیده نیست . چه ایرانی باشد و یا غیر از آن. بی شک دفاع از نام تاریخی خلیج فارس دفاع از حقیقت و انصاف است بدون هیچ تعصب ملی.

اختصاص روزی ملی در تقویم، برای ارج نهادن به این نام تاریخی برخاسته از همین دغدغه هست و باید خیلی پیش تر از اینها به آن پرداخته می شد.

امروز بر هر ایرانی واجب است که نه در هیبت ملی گرایی صرف، بلکه در قاب انصاف و مراعات عدل، از این نام تاریخی دفاع کندو بی تفاوت بر مسئله نگذرد. در واقع نباید و نمی توان نسبت به آنچه بر این نام تاریخی می گذرد، بلاموضع بود و تحفظ پیشه کرد. شرط انصاف این است که نباید بر هر تغییر غیرموجه و خام دستانه سکوت کرد و بلاتکلیف بود. چه این تغییر بر نام خلیج فارس باشد و یا غیر از آن. به نظر ما این مسئله یک تکلیف فرهنگی و انسانی است، پیش از آنکه یک  جزء از ملی گرایی بی هدف باشد.

القصه روز دهم اردیبهشت ماه هرسال روز ملی خلیج فارس است. روزی که نیروهای استعمارگر پرتغالی، از تنگه هرمز برای همیشه اخراج شدند. از این بابت خدا را هزاران بار شکر.اما حسادت را بر این خاک نظرکرده گویا پایانی نبود. هنوز بودند و هستند عاملان استعمار جدید که در قالب تفرقه اندازی، اهداف استعماری را کماکان پیگیری می کنند. متاسفانه سالهاست که همزبان و هماهنگ و همرنگ با جریان استکبار جهانی، برخی از حکام فریب خورده و فرصت طلب به زعم خود برای دفاع از عروبیت و البته از سر اعلام نوکرصفتی به قدرت های تفرقه انداز، راهی را می روند که دیگران رفتند و از آن طرفی نبستند. به اینان پیشنهاد می کنیم که از سرنوشت افرادی که خود را سردار قادسیه نامیدند و ناجوانمردانه هشت سال جنگ نابرابر را بر این ملت غیور تحمیل کردند و اکنون در زباله دان تارخ هستند عبرت بگیرند. چه آنکه نیک می دانیم قاطبه برادران عزیز عرب زبان منصفند و بازی برخی از حکام نابخرد خویش را نمی خورند. آنان قطعا می دانند که تغییر یک شبه نامی با قدمت 4 هزار سال جز دسیسه و نیرنگ استکبار چیز دیگری نیست و طعمی جز تلخی برای مردم همبسته منطقه ندارد. مگر نه این است که این سخن ژرف و بیدارگر رسول اکرم را باید آویزه گوش کنیم که فرموده اند: ای مردم! همه شما فرزندان آدم هستید و آدم از خاک آفریده شده است. عرب را بر غیر عرب هیچ فضیلتی نیست مگر به تقوی"  و یا خداوند در قرآن کریم فرموده:

 «یا اَیُّهَا النَّاسُ اِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ اُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا اِنَّ اَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ اَتْقاکُمْ، ای مردم، ما شما را از مردی و زنی آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبایلی قرار دادیم تا همدیگر را درک کنید (و زندگی هماهنگ داشته باشید) بافضیلت‌ترین شما در نزد خداوند باتقواترین شماست.» (حجرات/13)

پس به خاطر داشته باشیم که حمایت از حفظ نام تاریخی خلیج همیشه فارس یک وظیفه انسانی است و همه باید دست در دست هم دهیم تا از این نام و نام های دیگر تاریخی در منطقه حفاظ کنیم واز دادن بهانه به قدرت های فرامنطقه ای پرهیز کنیم. 

سازمان اسناد و کتابخانه ملی نیز با عنایت به وظیفه خطیر خویش در حفظ اسناد تاریخی موظف می داند که در مسیر تحفظ نام جاوید خلیج فارس از هیچ کوششی دریغ نکند و این آمادگی را دارد که اسناد موجود در این زمینه را از ملت فرهنگ پرور و تاریخ دوست کشور برای نگهداری در شرایطی مطلوب احصاء کند.

....اول اردیبهشت یادروز سعدی گرامیباد....

------------------------------------------------------------------

در طی افتتاح نمایشگاه سعدی شناسی اسناد و نقشی از سعدی(واقع در آرشیو ملی

فارس.شیراز) که مورد استقبال جمع کثیری از مردم فرهنگ دوست شیراز قرار گرفت، حضور چهره ای ماندگار در تاریخ و فرهنگ ایران ، در این نمایشگاه جلوه می نمود، استاد (دکتر رضاشعبانی) ؛ در این نمایشگاه مورد توجه و تحسین تعدادی از متخصصین و کارشناسان مقوله سعدی شناسی و ادبیات فارسی قرار گرفت.

- تیول :این کلمه درمعنای اقطاع (زمین) به کار برده می شود .زمین یا سرزمینی که به کسی واگذار می گردد این عمل یا این واژه ایخانی می باشد . از دوران ایلخانی تا زمان قاجاریه رایج بوده است.

- تیول نامچه:

کتابچه یا کاغذی که فرمان مالکیت تیول درآن درج می شد.

خالصه جات:

ویژگی زمین کشاورزی متعلق به دولت یا پادشاه .ویژگی مالی که خمس و زکات آن پرداخت شده باشد.

- برگرفته از دوره آموزشی سندشناسی  آرشیو ملی ایران ۱۳۸۴

یرلیغ :کلمه ای است ترکی- مغولی واز اصطلاحات دوره مغولی است که به کلیه انواع فرمانها اطلاق می گردد درزمان تیموریان نیز این اصطلاح معمول بوده ودرتنظیم یرلیغ ها رسم بوده جای این کلمه یرلیغ را در متن سفید گذاشته و درحاشیه برابر همان سطح واژه یرلیغ را به آبارز می نگاشتند.

(چنانچه سنداصل نباشد و سواد باشد اصل مهر در ان جای نداشته باشد از موضع مهر استفاده می شود.)

- به فرامین دوره صفویه رقم گفته می شده وبا آنکه شروع می شده است .

ارض الاقدمین (خراسان)، دارالمومنین( استرآباد).

- مقاوله نامه:

متمم و مکمل عهدنامه را گویند. عهدنامه در پروتکل یا قراردادی که گاه به همان عهدنامه (قرارداد)منضم می شود و یا مربوط به تکمیل و تصحیح موادی از عهدنامه یا قرادادهای سابق می باشد بنابراین خود معاهده ای است که معمولا برای اصلاح تغییر وتکمیل معاهده ای دیگر به کار می رود.

- فرمان:

درمعنای حکم، امر و دستور می باشد نوعی سند دیوانی – سلطانی است که حاکی از اوامر و دستورات شاهان بوده است که به مهر و طغرای آنها می رسیده است . لفظ فرمان درزمان افشاریه، رسمیت یافت و درزمان قاجاریه به کلیه احکام ودستورات مکتوب پادشاهان فرمان می گفتند، فرامین در زمان قاجاریه دارای 2 کاربرد بوده است :1. برخی مضمون اعطای لقب و واگذاری مناصب ومشاغل بوده است . و فرمانی که به منظور اعطای لقب صادر می گشت لقب نامه، نام می گرفت . 2. فرامین خطا که متضمن دستورالعمل ، توصیه ها ، سفارش ها و ارائه طریق ها بوده وپس از عنوان و خطاب با کلمه بداند آغاز می شدند و طغرا بر آن می کشیدند.

- مثال:  مربوط به دوران صفویه است وسندی است از جمله اسناد دیوانی که درمترادف با فرمان و حکم و کلمه مثال دارن، مثال نوشتن، مثال فرمودن به کار برده می شود.دردوران صفویه مفهوم مثال تغییرری کلی می یابد به این معنا که دستورات کتبی و حکم دیوان صدارت و دفتر موقوفات را که درباره امور حقوقی و قضائی ویا موقوفات صادر می شود مثال گویند.

از مختصات مثال آن است که در ظهریه آن محردان دارالانشاء حکم اشرف می نوشتند واز دیگر سوی طغرای پیچیده مخصوص مقام صدر در بالای آن دیده می گردد . دارای تحمیدیه مخصوص نیز می باشد هوالله و لا سواء.

اولین اظهار نظرهای دکتر محمد علی رنجبر مدیر مرکز اسناد وکتابخانه ملی فارس  را از اینجا رویت نمایید  .

گوشه ای از گفتگوی ایشان با خبر نگار اختصاصی فرهنگ وهنر خبر جنوب: 

-مردم دست یغماگران فرهنگ را از اسناد ملی کوتاه کنند .

- نباید گذاشت فعالیتهای پشت اسم ورسم ها وتشکیلات کم رنگ شود...

 به گزارش روابط عمومی مرکز اسناد وکتابخانه ملی فارس مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس روز ۱۶فروردین ۱۳۹۱ در آیین گشایش این نمایشگاه اظهار داشت: در راستای معرفی جایگاه مهر در بررسی‌های اسنادی و پژوهش‌های تاریخی، نخستین نمایشگاه سیر تاریخی مهرهای حک شده بر اسناد و فرامین به جا مانده از دوره‌های گذشته استان فارس در موزه تار و پود مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس برگزار شد.

محمد علی رنجبر افزود: در این نمایشگاه بیش از ۴۰ تابلو عکس از مهرهای دوره باستانی تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در معرض دید علاقمندان گذاشته شده است.

وی خاطرنشان کرد: مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس، مهرهای حک شده بر اسناد تاریخی فارس با موضوع اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را در اختیار محققان و پژوهشگران این استان قرار می‌دهد.

این مسئول با اشاره به اینکه مهر در فرهنگ و تمدن ایران از دیرباز تاکنون جایگاه مهم و در خور توجهی داشته است، اضافه کرد: در گذشته وجود یک یا چند مهر برای هر فرد ضروری بوده، که علاوه بر جنبه‌های تزئینی به عنوان تأییدیه سند هویت محسوب می‌شد.

مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس تصریح کرد: مهرها افزون بر نمایش سیر تحول و تکامل خط و هنر تزئین، نشانگر باورها، عقاید، معیشت و زیباشناسی دوره‌های گذشته و معاصر هستند.

وی ادامه داد: نقش مهرها بر اسناد با اضافاتی مانند تحمیدیه، توقع و تشعیر همراه بوده و در اشکال چهارگوش یا بیضی با نام و عنوان صاحب مهر کنده‌کاری شده که در معامله و قرارداد مورد استفاده قرار می‌گرفت.

مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس اظهار داشت: برای ممهور کردن نامه‌ها به دوستان و نزدیکان از مهرهایی که دارای اسم بوده استفاده می‌شده است.

رنجبر تصریح کرد: مهرهای مردم عادی بر روی نقره، مس، مفرغ بوده که روی اغلب آن‌ها علاوه بر نام صاحب مهر، تصویر پرنده، حیوان و یا شاخه درختان کنده‌کاری شده است.

وی اضافه کرد: مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس در آینده نزدیک به مناسبت صیانت از آب‌های نیلگون خلیج همیشه فارس، نمایشگاهی با عنوان خلیج فارس، یادروز سعدی و عکس‌هایی از آموزش و پرورش قدیم استان فارس برگزار می‌کند.

مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس گفت: عنوان مهرها در این نمایشگاه شامل تصویر شاهزاده ساسانی سوار بر اسب، هوالحق‌الملک‌الله، و ما توفیقی الا‌ باالله، انا‌الفقیر محمدبن محمد دولت شاه، شاه اسماعیل صفوی، بنده شاه ولایت طهماسب، بلند اختر برج شهی حسینعلی، حضرت شاه‌چراغ، ناصرالدین شاه، امام جمعه، جلال‌الدوله، علاءالدوله در مورد دوره قاجاریه در ابعاد مختلف به نمایش گذاشته شده است.

رنجبر خاطرنشان کرد: نمایشگاه سیر تاریخی مهرهای حک شده بر اسناد گذشته از ۱۶ تا ۲۵ فروردین ماه جاری برای بازدید علاقمندان برپا است.

مهر در فرهنگ وتمدن ایران از دیر باز تاکنون جایگاه مهم ودرخور توجهی داشته است ویکی از منابع مهم شناخت وبررسی اسنادوبطور کلی تاریخ گذشته بشمار می آید.

نخستین نمایشگاه نقش مهرهای حک شده بر اسناد تاریخی فارس در راستای معرفی جایگاه مهر در بررسی های اسنادی وبطور کلی پژوهش های تاریخی ۴شنبه  ۱۶فروردین  ۱۳۹۱درمحل موزه تاروپود مرکز اسناد وکتابخانه ملی فارس با همت بخش آرشیو این مرکز افتتاح  خواهد گردید. 

1. اسناد عرفی

2.اسناد شرعی

تقسیم بندی تاریخی ما از دیدگاه آرشیوی وسند:

۱. دوران قبل از صفویه

۲.دوران صفویه

۳.دوران افشاریه

۴. دوران زندیه

۵.دوران قاجار

1.( از آغاز تا مشروطیت                       2. از مشروطیت تا 1304 در زمان رضا شاه)

۶.پهلوی اول تا شهریور 1320 شمسی

۷.پهلوی دوم تا 1357

۸.دوران انقلاب اسلامی

اسناد تاریخی و آرشیوی دارای اطلاعات متنوع تاریخی هستند.

تنوعات اطلاعات تاریخی در اسناد آرشیوی:

علم سند شناسی، تاریخ و ادبیات به ما کمک می کند تا تنوع اطلاعاتی را از یک سند دریابیم.

۱.مهمترین منبع که اطلاعات کامل درباره یک موضوع و جریان به ما می دهد خود سند است .

۲.مهمترین منبعی که مقاله نویسی و تهیه اسناد مالی و قضائی دردوران گذشته به چه صورت بوده است و ترتیب نگارش آنها چگونه بوده است.

۳.پی بردن به چگونگی وضعیت مالی ، اقتصادی دولت –ملت ، طبقات گوناگون ، کیفیت معیشتی مردم ، رفاه ، داد و ستد آنان

۴. طرز رفتار کارکنان و ماموران دولتی با مردم

۵.مسائل گوناگون اجتماعی ، عام المنفعه ، مشارکت درامورخیریه ، نذورات و چگونگی پرداخت آنهاو ...

۶.روشن شدن نکات و مسائل جغرافیائی واقلیم شناسی، اعم از دولت و مردم ، دلبستگی مردم و دولت به مسائل جغرافیائی مرزی، تغییر اسامی، دارالعباد--------یزد، دارالارشاد و اردبیل ، دارالعلم شیراز، دارالسلطنه تبریز

۷.کشف خلقیات ؛ آداب ورسوم و چگونگی تحولات فکری مردم

۸.بررسی مهرها و توقیعات ، امضاء ها و توشیح ها و ...

۹. تکامل و تطور خط در فارسی.

۱۰. تحولات هنری

علل اهمیت اسناد تاریخی، حفظ هویت ملی و تاریخی ما ایرانیان است .

انواع سند:

۱. سلطانیات: فرامین شاهان و شاهزادگان، رقم های شاهزادگان.

۲.دیوانیات: اسنادی که درنظام اداری، دیوانسالاری، ما تولید می گشت دروزارتخانه ها، دربار و ...

۳. اخوانیات:نامه ها و مکاتبات دوستانه رجال تاریخی، در نامه های شخصی

۴.اسناد مالی (اوراق سندی) وقضائی (وقف نامه ها، مقاله ها ، نذرنامه ها ، حبس نامه ها و وصیت نامه ها  

----------------------------------- 

۱.برگرفته از دوره آموزشی سند شناسی(آرشیو ملی) 

کتابشناسی احمدبن موسی شاهچراغ (ع) به همت انتشارات آثار ماندگار چاپ و منتشر گردید.
این اثر پژوهشی به کوشش فربد کامگار و علی احسانی مقدم در ۱۶۴ صفحه تهیه و آماده نشر گردیدبه بررسی کلیه آثار منتشر شده درباره احمدبن موسی شاهچراغ  (ع) می پردازد.
نظر به اهمیت شیراز و بارگاه مقدس شاهچراغ (ع) که بنا به فرموده مقام معظم رهبری سومین حرم اهل بیت (ع) در کشور است، تهیه کلیه آثار و منابع مختلف در مورد حضرت احمدبن موسی شاهچراغ (ع) ازویژگی خاصی برخوردار است. از آنجا که کتابشناسی و فهرست منابع ازابزار مهم تحقیق و پژوهش شناخته می شود و بسیاری از محققین در پژوهشهای خود از آن استفاده می نمایند٬ از این رو تهیه و گردآوری آن مستلزم دقت و کوشش بسیار می باشد٬ از طرفی پراکندگی جغرافیایی کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی و فقدان منابع تحقیقاتی همواره از مشکلات و معضلات اساسی پژوهشگران می باشد.
با توجه به اینکه گردآوری کلیه آثار در ارتباط با یک موضوع و یا یک شخص طیف گسترده و وسیعی از منابع را در بر میگیرد٬ لذا این امر با شناسایی کتابها٬ اسناد٬ مقالات٬ روزنامه ها و... با استفاده از پایگاهها و منابع کتابشناختی ٬ جستجو در کتابخانه ها٬ نمایه ها و فهرستها و ... میسر گردید که امید است پژوهندگان و محققین٬خصوصا در حوزه دین پژوهی را پسند افتد

هر نوع اطلاعات ثبت شده در هر سازمان که به اشکال نوشتاری ، دیداری، شنیداری و الکترونیکی قابل تنظیم و بهره برداری است .

تعریف سند از دیدگاه مدیریت آرشیو:

تشکیلاتی که مسئول گزینش ، نگهداری و ثبت اسناد واجد ارزش و نگهداری دائم و ارائه خدمات مربوط به آن می باشد . آرشیو ملی به چه مکانی و کجا گفته می شود:

آرشیوملی جایگاهی که اسناد و مدارک قابل توجه ملی و دولتی که ارزش نگهداری دائم رادارند درآن حفظ و نگهداری می گردند، البته پس از گرد آوری ، ارزشیابی ، تنظیم وتوصیف ، ذخیره سازی ، بازیابی و ....

منابع تامین کننده تاریخ نگاری: ۵ دسته

۱- منابع نقلی و ذهنی: درتاریخ شفاهی

۲-باستان شناسی

۳-ترسیمی و تصویری و عکس و نقشه و فیلم و...

۴-اسناد و مدارک مکتوب و نسخ خطی ، کتب ، جراید قدیمی، نشریات و ...

۵- اسناد و مدارک آرشیوی و تاریخی ، " وقف نامه ها ، فرامین ، احکام ، شجره نامه ها و نسب نامه ها و ...